Önemi

Mercimek yemeklik dane baklagiller içerisinde içeriği yüksek protein(%20-31.6) vitaminler ve mineral maddeler nedeniyle insan beslenmesinde önemli bir yer tutar.

Beslenmenin yanı sıra toprak verimliliğini arttırmada korumada ve önemli bir ticaret kaynağı olma gibi özelliklere sahip olması nedeniyle , çok eski yıllardan beri ülkemizde tarımı yapılmaktadır.

Ülkemiz Dünya Mercimek Üretiminin Yaklaşık %37 sini karşılamaktadır.

Türkiye, Mercimek Üretiminde Dünyada Hindistan’dan sonra ikinci sırayı almaktadır.

Ülkemizde 620.000 ha. alanda mercimek tarımı yapılmakta, 645.000 ton ürün elde edilmekte ve  97,9 kg/da verim alınmaktadır.

Güneydoğu Anadolu Bölgesinde mercimek üretimi 1982 yılından beri hızla artmış ve bunda Nadas Alanlarını Daraltma Projesi etkili olmuştur.

Ülkemizde toplam mercimek alanının %80’i, üretiminin %77’si Güneydoğu Anadolu Bölgemizdedir.

Dünyanın mono kültür tarım yapılan alanlarında ıslah edilmiş çeşitlerin kullanılmasına ve uygun teknolojinin geliştirilmesine rağmen bitkisel verimler önceki durumlarına oranla azalmaktadır. Buna karşın baklagillerin ekim nöbetlerine alındığı yerlerde bu sakıncaların giderildiği denemelerle saptanmıştır.

Güneydoğu Anadolu Bölgesinde iklim özellikleri nedeniyle bitkili dönemde yağışlardan büyük oranda yararlanılmaktadır.

Bu, nadas yerine bir başka ürün yetiştirilmesine olanak verecek çok önemli bir etmendir.

Ayrıca Bölge topraklarının azotu üretim güçleri düşük olduğundan azotlu gübre uygulamaları da nadas uygulamasına iyi bir alternatif olmaktadır.

            Güneydoğu Anadolu Bölgesinde yazın kurak koşullarda ana ürün olarak ekilen buğday veriminde fazla düşmeye neden olmadan onunla ekim nöbetine girebilecek bitkilerin saptanarak nadas alanlarının azaltılmasına yönelik 1983-1990 yılları arasında yürütülen araştırma sonucunda  ön bitki ve buğday sistemleri olarak şöyle ele alınmıştır:

Mercimek - buğday,

Fiğ - buğday,

Nohut - buğday,

Ayçiçeği - buğday,

Karpuz - buğday,

Susam - buğday,

Aspir - buğday,

Buğday - buğday,

Nadas - buğday.

Yedi yılın verileri toplu istatistik ve ekonomik analize tabi tutulmuştur. Bu analizler sonucunda; buğday ile ekim nöbetine girebilecek en uygun ve en karlı bitkiler olarak nohut ve mercimek bulunmuştur.

Bitkisel Özellikler

Mercimeğin orijin merkezi Ortadoğu ve Türkiye’dir.

Buğday ve arpa ile aynı zamanda kültüre alınan bitkilerden biridir.

Çeşit ve çevre şartları ile yetiştirme tekniklerine bağlı olarak % 20-31,6 oranında protein içerir.

Mineral madde ve vitaminler yönünden zengin olan mercimeğin samanının beslenme değerinin yüksek olması nedeniyle özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesinde daha da önem kazanmaktadır.

Ülkemizde üretilen mercimekleri tane iriliğine , büyüklüğüne , bin dane ağırlığına , tane rengi ve yetiştirildiği bölgeye göre 6 grupta toplayabiliriz. Bunlar;

 

Sultani Mercimek                 Yeşil Mercimek

Kırmızı Mercimek                Yerli Kırmızı

Fırat-87                                             Seyran-96

İklim ve Toprak Özellikleri

Ilımlı kuraklıktan hoşlanır.

Fazla suya karşı duyarlıdır.

Toprağı sıcak , havalanabilir, nötr veya alkali reaksiyonlu olmalıdır.

Tabanı süzek, kireçli, kumlu ve tınlı topraklarda yetişir. Hafif tınlı – kumlu topraklarda da elverişlidir.

Mercimek, yemeklik dane baklagiller içinde kurağa ve soğuğa en dayanıklı olanıdır.

Uzun soğuk kış ve kurak periyotta, en yüksek verim alınan bitkilerden biridir.

Bazı kışlık çeşitleri yetişmelerinin erken devrelerinde (-25) – (-30) ⁰C ye kadar soğuğa dayanabilir.

Uzun gün bitkisi Mercimeğin vegetatif devreden, generatif devreye geçebilmesi için 4-6 ⁰C de bir aylık vernezilasyon isteği vardır.

Çiçeklenme döneminde fazla sıcaklıklar dane tutmayı teşvik eder.

Mercimek fazla yağışlara karşı hassastır. Bu durumda bitkinin alt kısımları çürür ve dane yapısı bozulur.

Ekim:

Mercimek tarımı toprak hazırlığından hasadına kadar birçok işlemleri içeren bir süreçtir.

Toprak hazırlığı bu sürecin en önemli  halkalarından biri ve temel işlemidir.

Tüm Bitkilerde olduğu gibi mercimeğin yetiştirilmesinde amaca uygun toprak işlemesi ve tohum yatağının hazırlanması mercimek üretimini ve gelirini garanti altına alan en büyük etkendir.

Güneydoğu Anadolu Bölgesi dikkate alındığında mercimek tarımına ilişkin toprak hazırlığı yapılırken:

Toprak pullukla 15-20 cm işlenerek, anız bozma işlemi yapılır ve sonbahara kadar beklenir.

İlk yağmurlar düşüp toprak tava geldiği zaman yabancı otlar çimlenmeye başladığında ,mercimek ekilecek alan , ikinci bir toprak işlemesinden geçirilir.

İkileme, kültivatör+tırmık veya goble disk+tırmık formülasyonlarından biri ile ikinci toprak işleme gerçekleştirilerek, tohum yatağı ekime hazırlanmış olur.

Mercimek nisanın ilk veya ikinci yarısında çiçeklenir.

Mayıs sonu ve Haziran başında hasat edilir.

Nisan ayının yağmurlu geçmesi ve mayıs aynın başında bir yağmurun yağması verimi yükseltir.

Bazı yıllar , nisanın ikinci yarısında don olayı görülebilir ama bu çok seyrek olmaktadır.

Bölgemizde mercimek ekimi genellikle hububat mibzeri ile yapılmaktadır.

Ayrıca mibzeri olmayan çiftçiler, mercimeği serpme olarak ekebilir.

Serpme şeklindeki ekimde tohumluk kaybının fazlalığı yanında ekim derinliğinin eşit olmaması nedeniyle; çıkış zamanları farklı olmakta ve bakım işlemleri güçleşmektedir.

Mibzerle yapılan ekimin hemen arkasında ekim esnasında ortaya çıkan kesekleri kırmak ve yüzeye çıkmış taşları bastırmak için silindir çekilmelidir.

Silindir çekmenin diğer bir faydası da hasat sırasında gerek duyulan düzgün bir tarla yüzeyini başlangıçta sağlamaktır.

Mercimekte ekim sıklığı yetiştirme koşullarına ve genotipe bağlı olarak değişiklik gösterir.

Bölgemizde mercimek ekimindeki sıra arası mesafeler hububat mibzerinin ekici ayaklarına uygun olarak 15-20 cm. olarak bırakılabilir.

Yapılan çalışmalara göre sıralar arası açıklığı 15-20 cm. olması, daha fazla verim sağlamaktadır.

Ekim derinliğinin 4-5 cm. olması hızlı çıkışın sağlanması yönünden önerilmektedir.

Yüzlek ekimde kuru madde birikim hızı derin ekilişlerde daha iyidir.

Derin ekilişlerde çıkış gecikir.

Birim alana ekilecek tohumluk miktarı ekim sıklığına ve çeşitlerin dane büyüklüğüne bağlı olarak değişiklik gösterir.

Bölgemizde konuya ilişkin yapılan araştırmalara göre kırmızı mercimekler için ekim normu 9 kg. da olarak tespit edilmiştir.

Sulu arazilerde dekara 12.000 – 30.000 adet bitki sıklığında ekilebilir.

Kışlık mercimek ekiminde aynı yıl hasat edilen tohumlar tohumluk olarak kullanılacaksa  mercimekte görülen çimlenme durgunluğu nedeniyle ekilmesi gereken tohumluk miktarının % 20 kadar arttırılması yüksek verimi sağlamak için gereklidir.

Bakım:

1 ton mercimek ürünün aldığı topraklardan kaldırılan saf besin miktarları, 5 kg. azot 1.44 kg. fosfor ve 3.9 kg. potasyumdur.

Mercimek, baklagil bitkisi olduğundan azotlu gübreye fazla reaksiyon göstermemektedir. Ancak Kök yumrularını oluşturan bakterilerin çalışmasını sağlamak amacıyla bir miktar azotlu gübre verilmelidir.

Mercimeğin azotlu gübrenin aksine fosforlu gübrelere gereksinimi oldukça fazladır.

Mercimek için ekim sırasında dekara kuru koşullarında, 6-8 kg. azot ve 9 kg. fosfor yeterli iken sulu koşullarda bu miktar azot 16 kg. ve 13 kg. fosfor’dur.

Mercimek kuru şartlarda yetiştirilen bir bitkidir.

Bu yüzden fazla sulama yapılmamaktadır. Ancak aşırı kurak geçen yıllarda imkan varsa 1-2 su verilebilir.

BİTKİ KORUMA

Mercimekte Yabancı ot Mücadelesi

Bölgemizde geniş alanlarda tarımı yapılan mercimek, seyrek ekilmesi ve diğer kültür bitkilerine nazaran kısa boylu olması nedeniyle yabancı ot rekabetine çok hassas bir bitkidir.

Bu nedenle mercimek tarlalarında bulunan yabancı otlarla mutlaka mücadele yapılmalıdır.

Mücadele yapılmadığı takdirde büyük oranda ürün kaybı olacaktır.

YAPILMIŞ ÇALIŞMALARDAN

ÖRNEKLER

Mercimeğin verimini ve üretimini sınırlayan en önemli faktörlerden biri yabancı otlardır.

Birçok yıl yabancı otlar mercimek veriminde %100’e varan kayıplara neden olmaktadır.

Özellikle İç Anadolu Bölgesinde kışlık üretimin önündeki en önemli engel yabancı otlardır. Son yıllarda dünyada Imidazolinone (IMI) grubu herbisitlere dayanıklı mercimekler geliştirilmiş ve çiftçinin kullanımına sunulmuştur.

Çalışmanın amacı, Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsünde (TARM) geliştirilen mercimek hatlarının IMI grubu herbisitlere karşı dayanımının çeşitliliğini belirlemektir.

Deneme 2014 yılı sera, 2014/15 yılında ise tarla koşullarında 2 yıl süre ile yürütülmüştür.

Denemede Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Baklagil Islah Biriminde bulunan 759 adet hat materyal olarak kullanılmıştır.

2014 yılında serada yetiştirilen genotiplere erken gelişme döneminde etken maddesi 40 g/L olan imazamox SL olan kimyasal kullanılmıştır.

Yapılan gözlem ve değerlendirmeler sonucu 36 kışlık materyal seçilmiştir. Seçilen kışlık materyal 2014/2015 yetiştirme döneminde bölünmüş parsel deneme deseninde 3 tekrarlamalı olarak kontrol, normal ve 3 katı doz olacak şekilde Haymana’da tarlaya ekilmiştir.

Çalışma sonucunda 35 numaralı kışlık kırmızı mercimek genotipinin IMI grubu herbisite tolerant olduğu belirlenmiştir

Gaziantep (Oğuzeli)’de 2006-2010 yılları arsında yürütülen iki tarla denemesinde, beş farklı kırmızı mercimek  çeşidi, altı farklı zamanda (20 Ekim, 3, 15 ve 30 Kasım, 15 ve 30 Aralık) ekilerek, ekim zamanı ve çeşitlerin canavarotu (Orobanche aegyptiaca Pers. ve O. crenata Forsk.) bulaşıklığının, verim ve verim bileşenlerine etkisi araştırılmıştır.

Denemeler dört tekerrürlü olarak tesadüf bloklarında “bölünmüş parseller deneme deseni”ne göre 2006-2007 (I.Deneme) ve 2009-2010 (II. deneme) yıllarında kurulmuş, ana parselleri ekim zamanı, alt parselleri ise mercimek çeşitleri oluşturmuştur.

İlk denemede en yüksek canavar otu dal sayısı ve kuru ağırlığı Seyran-96 çeşidi ekilen parsellerde, ikinci denemede ise Yerli Kırmızı, Çağıl ve Seyran çeşitleri ekili parsellerde belirlenmiştir.

Farklı ekim zamanlarının canavar otuna etkisine bakıldığında ise; canavar otu dal sayısı ve kuru ağırlığı yönünden en yüksek değerler her iki denemede de 20 Ekim tarihli erken ekimlerde tespit edilmiştir.

Ekim zamanları ve mercimek çeşitlerinin tane verimine olan etkisinde ise; ilk denemede en yüksek tane verimi (83.5 kg/da) Fırat-87 çeşidinden ve 30 Kasım’da (86.1 kg/da) ekilen parsellerden, ikinci denemede ise en yüksek verim (106.4 kg/da) Altıntoprak çeşidinden ve 15 Kasım tarihli ekim zamanından (101.3 kg/da) elde edilmiştir.

Çeşit x Ekim Zamanı interaksiyonunda en yüksek tane verimi (143.5 kg/da) 15 Kasım’da ekilen Altıntoprak çeşidinden ve en düşük tane verimi (51.1 kg/da) ise 20 Ekim’de ekilen Yerli Kırmızı çeşidinden elde edilmiştir.

Erken dönemde yapılan ekimlerde canavar otu bulaşıklığının çok fazla olması, parselde bitki yoğunluğunun azalmasına yol açmış ve bu durum verim bileşenlerinden bitki boyu, bitkideki dal sayısı ve bakla sayısını arttırmıştır.

Kırmızı mercimek yetiştiriciliğinde sorun olan canavar otu bulaşıklığının azaltılması ve tatminkâr bir verim alınabilmesi için Altıntoprak gibi erkenci çeşitlerin geç ekilmesinin uygun olacağı kanısına varılmıştır.

Diyarbakır ili mercimek tarlalarında yabancı ot tür ve yoğunluklarının belirlenmesi amacıyla 2015-2016 üretim sezonunda yapılan bu çalışmada 61 mercimek tarlasında sürveyler yapılmıştır.

Yapılan surveyler sonucu 21 familyaya ait 71 yabancı ot türü (14 monokotiledon ve 57 dikotiledon) belirlenmiştir.

Tespit edilen türlerin familyalar bakımından dağılımı incelendiğinde en fazla sırasıyla Poaceae (13 tür), Asteraceae (12) ve Brassicaceae (10) familyaları ilk üç sırada yer almıştır.

Rastlanma sıklıklarına göre (≥%70) Sinapis arvensis (4,24 bitki/m2 ), Ranunculus arvensis (3,84) ve Galium aparine (3,70) türleri ilk sıralarda yer almıştır. Tespit edilen yabancı ot türleri benzerlik indeksi kullanılarak farklı çalışmalar ile karşılaştırılmış ve 24 tür farklı bulunmuştur.

Kırmızı mercimek yetiştiriciliği yapılan alanlarda bitki koruma sorunları içerisinde yabancı ot problemleri ilk sırayı almaktadır.

Kırmızı mercimek yetiştirilen pek çok alanda tam parazit yabancı otlardan olan beyaz çiçekli canavar otu (Orobanche crenata Forsk.) ve mısırlı canavar otu [Phelipanche aegyptiaca (Pers.) Pomel.] yaygın ve yoğun görülen yabancı otlardır ve ciddi verim kayıplarına neden olabilmektedir.

Gaziantep ve Kilis, ülkemiz kırmızı mercimek üretiminde Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ndeki önemli iller arasındadır. Bu survey, Gaziantep ve Kilis İlleri mercimek tarlalarındaki canavar otlarının yaygınlık ve yoğunluğunu belirlemek amacı ile 2007 yılında toplam 2.465 dekar alanda yapılmıştır.

Survey sonucunda P. aegyptiaca ve O. crenata’nın en yüksek rastlama sıklıkları; Gaziantep ilinde Şahinbey ilçesinde (%80), Kilis ilinde ise Elbeyli ilçesinde (%71 ve %33) tespit edilmiştir.

Sürvey yapılan illerde tespit edilen canavar otlarının tür ayrımı yapmaksızın rastlama sıklıkları değerlendirildiğinde; Gaziantep ilinde kırmızı mercimek tarlalarının %74.36’sının, Kilis ilinde ise %53.85’inin canavar otlarıyla bulaşık olduğu belirlenmiştir.

Üreticilerin kırmızı mercimek yetiştiriciliğindeki sorunlarını, sorunlarını çözmede izledikleri yolları, canavar otu hakkında bilgi düzeylerini ve bu konuda eğitime ihtiyaç duyup duymadıklarını belirlemek amacıyla 51 üretici ile toplam 70 soruluk anket çalışması yapılmıştır.

Anket çalışmaları sonucunda Gaziantep ve Kilis illerinde kırmızı mercimek yetiştiricilerinin, canavar otu başta olmak üzere yabancı ot sorunları ve üreticilerin sorunlara yaklaşım düzeylerinin konusunda önemli bilgiler edinilmiştir.

Mücadelesi

Mercimekte tarlalarda asalak bulunan yabancı otlara karşı ilaçlı mücadeleye geçmeden önce bazı kültürel tedbirler alınması gerekir.

 

Kültürel Tedbirler:

Temiz tohum kullanmak

Ekim nöbeti uygulamak (aynı tarlaya değişik ürünler ekmek)

Geç ekim yapılarak erken yağan yağışlardan sonra çimlenen yabancı otları toprak işlemesiyle yok etmek.

Tarım alet ve makineleriyle tohumlarını ve parçalarını bulaşık tarladan temiz tarlalara bulaştırmamaya dikkat etmek.

Hayvanlara verilen yemlerde yabancı ot tohumlarının olmamasına dikkat etmek.

Tarlaya hayvan gübresi atılacaksa en az bir yıl çürütülmüş hayvan gübresi kullanılmalıdır.

Yabancı otlar çıktıktan sonra mümkünse elle yolunmalıdır.

Kimyasal Mücadele:

Yapılan bu mücadelelerden sonra yabancı otlar yine sorun oluyorsa ilaçlı müdahaleye geçilmelidir.

Mercimekte dar yapraklı yabancı otlar 2-5 yapraklı oldukları dönemde ilaçlanmalıdır.

Geniş yapraklı yabancı otlara karşı ekim öncesi, çıkış öncesi ve sonrası şeklinde , uygulama yapılmalıdır.

KİMYASAL MÜCADELE

   (HARMAN 2019)

Linuron (Grup C 2)

Prometryn (Grup C 1)

Clethodim (Grup A)

Diclofop methyl (Grup A)

Fluazifop p buthyl (Grup A)

Haloxyfop R methyl ester (Grup A)

Propaquizafop (Grup A)

Quizalafop p ethyl (Grup A)

Quizalafop p tefuryl (Grup A)

Tepraloxydin (Grup A)

Aclonifen (Grup F 3)

Dr. Öğr. Üyesi Hasan DEMİRKAN

ders notları yenilenmektedir. web sitesi formatına dönüştürüldüğü için zaman almaktadır. kivrak@gmail.com üzerinden e posta atarak isteyebilirsiniz.